سه شنبه ۳ مهر ۱۳۹۷
خانه / قرآن و محیط زیست / رابطه‌ی رفتار و اعمال انسان با حوادث طبیعی – نظر حکیمان

رابطه‌ی رفتار و اعمال انسان با حوادث طبیعی – نظر حکیمان

علل حوادث طبیعی

تاریخ تمدن اسلامی سرشار از مفاخر بزرگی است که هر کدام به سهم خود و در زمان خود، با اندیشه‌های خودی، یعنی برگرفته از معارف و الهیات اسلامی که ریشه در قرآن مجید دارد، هنگامه کرده‌اند. حکیمان اسلامی رابطه‌ی گناه و متقابلاً صدقه، کردار نیک، دعا و استغفار در درگاه الهی و تأثیر این‌گونه اعمال در حوادث طبیعی جهان را با قرار دادن در سلسه‌ی علل آن پدیده‌ها، توجیه عقلانی و فلسفی کرده‌اند.

نظر شیخ‌الرئیس ابوعلی سینا درباره‌ی ارتباط حوادث طبیعی با امور ماوراءطبیعی

شیخ‌الرئیس ابوعلی سینا (۱) ارتباط حوادث طبیعی با امور ماوراء طبیعی و امور الهی را امری موجه و حق دانسته و آن را معلول علل خفیه و نامرئی خوانده و منکرین علیت الهی را «فیلسوف نمایان» نامیده است.

این موضوع برای وی تا بدان‌جا پراهمیت بوده که ظاهراً کتابی مستقل تحت عنوان «کتاب البر والاثم»-کتاب کردار نیک و زشت» ارجاع می‌دهد. ترجمه‌ی فارسی متن شیخ به شرح زیر است:

«بدان آن‌چه اکثر مردم به آن اقرار دارند و به آن پناه می‌برند، حق و موجه است. ولی یک دسته اشخاص که خود را فیلسوف می‌نمایانند و شبیه آنان خود را می‌سازند، از روی جهل به علل و اسباب آن را انکار می‌کنند. ما در این زمینه کتابی تحت عنوان کتاب البروالاثم تألیف کرده‌ایم ک در آن کتاب دقت و تأمل کن تا به تمام آن‌چه در خصوص عذاب‌های نازله بر تمدن‌های فاسده نقل شده تصدیق نمایی و ببینی که چگونه حق پیروز می‌شود و بدان‌که سبب دعا نیز از ناحیه‌ی ما و نیز صدقه و امثال آن و هم‌چنین ظلم و گناه همه معلول علل سماوی و مبادی عالیه هستند.»

نقد ملاصدار بر نظر شیخ‌‌الرئیس درباره‌ی ارتباط حوادث طبیعی با امور ماوراءطبیعی

حکیم صدالمتالهین شیرازی (۱۰۵۰-۹۸۰ ه.ق) در این‌باره در کتاب اسفار پس از نقل قطعات مختلفی از آثار گوناگون ابن‌سنا مانند تعلیقات، شفا و اشارات می‌گوید: ظاهراً شیخ از تأثیرپذیری امور آسمانی از امور زمینی تحاشی دارد و معتقد است که همه‌ی اعمال بندگان حتی کارهای خیر و شر، همه معلول امور سماوی هستند و نه بالعکس. به تعبیر دیگر، حوادث طبیعی معلول علم تفصیلی الهی و اراده و عنایت حق متعال است که انفعال‌پذیر نمی‌باشد. آن‌گاه صدرا بر شیخ انتقاد می‌کند و آن را خلاف آورده‌های کتب آسمانی و تجربیات شخصی می‌داند. ترجمه‌ی متن صدرا چنین است:

«در کلام ایشان (ابن سینا) تحاشی وجود دارد از این‌که آن‌چه در آسمان‌ها و افلاک رخ می‌دهد، متأثر از ارضیات (امور زمینی) باشد، در حالی که بارها برای ما حکایت شده و خود نیز شاهد بوده‌ایم که بر اثر دعای صاحبان دعا و ارباب نیاز، باران نازل شده یا بر اثر نفرین آن‌ها بلایا چون زلزله و خسوف و امثال آن‌ها، اعم از رحمات الهی و عقوبات قهاریه، پدید آمده که از مجموع این قضایا برای ما قطع حاصل می‌شود که مبادی سماوی و دسته‌ای از ملائکه‌ی الهی بر اثر شنیدن دعای پیامبران (ع) و ائمه (ع) یا سایر دعاکنندگان به آن‌ها توجه نموده و تحت تأثیر این نفوس عالیه قرار می‌گیرند. همان‌طور که بسیاری از آیات قرآنی بر آن دلالت صریح دارند. از جمله آیه‌ی شریفه‌ی: وَاصنَعِ الفُلکَ بِأعیُنِنَا وَ وَحیِنَا (۲). یعنی کشتی را زیر نظر ما و وحی (راهنمایی) ما بساز.»

ایشان نظر شیخ را با وقایع نقل شده مسلَّم و نیز با تجربیات شخصی خود مخالف دانسته است. وقایع آمده در کتب آسمانی و نیز مشهودات و تجربیات نسبت به تأثیر دعا در حوادث طبیعی برای صدرا این امر را مسلَّم ساخته است.

(۱) زاده ۱ شهریور ۳۵۹ خورشیدی در بخارا، در گذشته ۴۱۶ خورشیدی در همدان، ۳۷۰-۴۲۸ قمری، ۹۸۰-۱۰۳۷ میلادی.
(۲) هود:۳۷٫

تنظیم: سرودار
منبع: کتاب الهیات محیط زیست اثر سید مصطفی محقق داماد (س. م. محق داماد. الهیات محیط زیست. تهران: موسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران، ۱۳۹۳، ۱۳۰-۱۳۳٫)
منبع تصویر: www.independent.co.uk

درباره‌ی سرودار

کار اصلی ما در تیم سرودار افزایش آگاهی محیط زیستی و معرفی محصولات دوستدار محیط زیست است. ما اینکار را در جهت توسعه­ ی استفاده از محصولات سازگار با محیط زیست در تمامی جنبه­ های زندگی انجام می‌دهیم.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *