دوشنبه ۱۹ آذر ۱۳۹۷
خانه / محصولات ارگانیک / اثرات زیان‌بار سموم شیمیایی بر انسان و محیط زیست

اثرات زیان‌بار سموم شیمیایی بر انسان و محیط زیست

اثرات منفی سموم شیمیایی

سموم آفت‌کش از نظر بیولوژیکی، موادی فعال هستند و این قابلیت را دارند که برای موجودات غیرهدف نیز مضر باشند. اثرات سموم شیمیایی نه فقط در زمان مصرف، بلکه بعد از استفاده از آن‌ها نیز حائز اهمیت فراوان است. به طوری‌که بعضی سموم می‌توانند در محل یا اندام‌های خاصی از بدن موجودات زنده تجمع یابند و تدریجاً به غلظت آن‌ها افزوده شود.

این پدیده نه فقط برای انسان، بلکه برای کلیه‌ی موجودات زنده مضر خواهد بود. از طرفی تمرکز سموم شمیایی در طبیعت می‌تواند یک جایگزینی خطرناک را در اکوسیستم‌ها سبب شود. در چنین حالتی نه تنها کنترل آفات موثر نیست، بلکه از طریق به هم زدن تعادل اکولوژیک می‌تواند باعث ظهور آفات ثانوی گردد. آفات ثانوی جانورانی هستند که جمعیت آن‌ها در شرایط عادی تحت کنترل عوامل مختلف، خصوصاً دشمنان طبیعی و نیز غالبیت جمعیت آفات درجه‌ی یک اندک می‌باشد. لذا خسارت ناشی از آن‌ها نیز کم است. اما با به هم خوردن تعادل، این عوامل کنترل کننده از بین رفته و آفات ثانوی طغیان می‌کنند.

به طور کلی تأثیر ترکیبات شیمیایی در طبیعت را می‌توان به دو صورت مستقیم و غیرمستقیم مورد بررسی قرار داد.

اثرات مستقیم ترکیبات آفت‌کش در اکوسیستم‌های طبیعی

اثرات مستقیم سموم شیمایی عموماً ناشی از میزان سمیت و نیز دوام و پایداری آن‌ها در محیط‌های بیولوژیکی می‌باشد.

کاربرد سموم شیمیایی وسیع‌الطیف نظیر اکثر سموم فسفره و خصوصاً سموم کلره برای مبارزه با آفات گیاهی و ناقلان عوامل بیماری‌زا به همان مقیاسی که باعث کنترل آفات می‌شود، سبب آسیب دیدن جمعیت حشرات مفید (انگل‌ها، شکارچیان، گرده افشانان) و نیز صدمه دیدن جانوران مفید دیگر در محیط‌های آبی و خشکی می‌گردد.

با از بین رفتن این موجودات، تعادل اکوسیستم به هم خورده و نتیجتاً شاهد وقایع غیر منتظره‌ای نظیر طغیان آفات ثانوی، از بین رفتن گونه‌های جانوری و یا گیاهی، از بین رفتن منابع غذایی آبی و خاکی و در نهایت کاهش محصولات کشاورزی خواهیم بود.

ضدعفونی بذور گیاهان توسط قارچ‌کش‌ها و حشره‌کش‌ها با این‌که یکی از بی‌خطرترین طرق کاربرد سموم شیمیایی است، اما خود عامل مهمی در مرگ و میر پرندگان به طور وسیع می‌باشد. به همین صورت کاربرد سموم قارچ‌کش مسی در باغات میوه علیه بیماری‌های گیاهی، سبب از بین رفتن ارگانیزم‌های خاک‌زی شده و در نتیجه شاخ و برگ تجزیه نشده‌ی درختان تجمع می‌یابد و از حاصلخیزی خاک نیز به میزان زیادی کاسته می‌شود.

تأثیر سموم شیمیایی بر مزارع برنج شمال کشور

اثرات منفی سموم شیمیایی

ارجمندی و همکاران با بررسی اثرات سموم در مزارع برنج شمال کشور نشان دادند که به دلیل مصرف بی‌رویه‌ی سموم شیمیایی (بیش از ۱۲ هزار تن گرانول سمی) در برخی نواحی، هیچ موجود زنده‌ای تا عمق پنج سانتی‌متری خاک وجود ندارد. در این حالت تعادل اکولوژی به شدت به هم خورده است.

تجمعی ترکیبات مسی و نظایر آن در خاک احتمالاً باعث برهم زدن روابط همزیستی میکروارگانیزم‌ها با گیاهان شده و لذا موجب ضعف گیاهان، حمله‌ی آفات ثانوی و کاهش بیش از انتظار محصول خواهد شد. طغیان آفاتی نظیر کنه‌ها نمونه‌ی بارزی از اثرات غیرمستقیم سموم شیمیایی در تعادل اکولوژیک طبیعت است.

کاربرد سموم وسیع‌الطیف و پردوام علاوه بر از بین بردن کنه‌ی آفت، کنه‌های شکارگر و حشرات کنه‌خوار، سایر دشمنان طبیعی کنه‌ها را نیز نابود کرده و خصوصاً در این مورد باعث طغیان ناگهانی کنه‌های نباتی می‌شود. لذا در کاربرد سموم شیمیایی باید به این نکات توجه نمود و حتی‌الامکان از اثرات جانبی سموم اجتناب کرد. کاربرد سموم انتخابی و یا کاربرد سموم به صورت انتخابی در برنامه‌های مدیریت تلفیقی آفات که همراه با تمهیدات دقیق و ویژه‌ای است، گام موثری در این رابطه محسوب می‌شود.

اثرات غیرمستقیم ترکیبات سموم شیمیایی در طبیعت

این گروه از آسیب‌ها به دوام بیش از حد سموم و نیز قابلیت تجمع آن‌ها در منابع زیستی و بافت‌های بدن موجودات زنده باز می‌گردد.

این مسئله در مورد سموم نسبتاً کم‌دوام فسفره و کاربامات چندان قابل توجه نیست (نه اینکه هیچ اهمیتی نداشته باشد). اما در مورد سموم پردوام کلره بویژه د.د.ت بسیار حائز اهمیت است.

در مورد زیان‌های غیرمستقیم، اثرات مزمن و تجمعی سموم در درجه‌ی اول اهمیت قرار دارند. مسمومیت مزمن عبارت است از بروز اثرات سمی یک ترکیب شیمیایی بعد از گذشت زمان نسبتاً طولانی و با شدت کم‌تر، در صورتی‌که تماس و دریافت سم به تدریج صورت گرفته باشد.

به طور کلی انواع مسمومیت‌های مزمن به صورت زیر می‌باشد:

مسمومیت ثانوی

مرگ یک حیوان در نتیجه‌ی خوردن یک طعمه‌ی مسموم شده که در اینجا منبع غذایی زنده شامل می‌شود، مسمومیت ثانوی نامیده می‌شود.

یک ماده‌ی شیمیایی نه تنها قادر است توسط یک بافت به موجود زنده‌ی دیگر منتقل شود، بلکه قادر است در زنجیره‌های غذایی وارد بدن موجودات دیگر شده و در آن‌جا متراکم شود. و سرانجام موجبات مرگ آن‌ها را فراهم آورد.

مسمومیت تأخیری

زمانی‌که در بدن یکی از اعضای زنجیره‌ی غذایی مقداری ماده‌ی سمی نظیر د.د.ت تجمع یابد و مسمومیت بعد از مدت طولانی حادث شود، به آن مسمومیت تأخیری گفته می‌شود.

در مسمومیت‌های تأخیری موجود زنده زمانی تلف می‌شود که در یک دوره، تحت تأثیر عوامل محیطی یا فشارهای فیزیولوژیک، سم تجمع یافته در بافت‌ها شروع به فعالیت نموده و موجب مرگ حیوان می‌شود.

مسمومیت ناشی از مواد انتقال یافته

انتقال سم در زنجیره‌ی غذایی که سبب مرگ آخرین دسته از موجودات مصرف‌کننده شود، نمایان‌گر ایجاد مسمومیت ناشی از انتقال سم در زنجیره‌ی غذائی است.

به بیان دیگر این نوع مسمومیت حالتی است که در آن سم توسط دو رابط یا بیش‌تر در زنجیره‌ی غذایی وارد شده و سبب مرگ آخرین فردی می‌شود که در این زنجیره‌ی غذایی تغذیه می‌کند.

مخاطرات بهداشتی و طرق کاهش آن

اکثر آفت‌کش‌ها برای انسان و جانوران سمی هستند. اما درجه‌ی سمیت آن‌ها تنها در مورد چند گونه از حیوانات مانند موش خانگی، موش صحرایی، خرگوش، سگ و برخی دیگر از حیوانات آزمایشگاهی مشخص شده است. علی‌رغم شباهت زیاد بین پستانداران، تفاوت‌های مهمی در میزان فرآیندهای متابولیک در بدن انسان و این حیوانات آزمایشگاهی وجود دارد. لذا نمی‌توان کاملاً به کم‌خطر بودن برخی سموم اعتماد نمود.

با این وجود، بسیاری از اوقات کاربرد سموم شیمیایی خطرناک اجتناب‌ناپذیر است. مسمومیت ناشی از آفت‌کش‌ها در بین کارگران، افراد غیرحرفه‌ای و حتی متخصصین دفع آفات نیز دیده می‌شود. اکثر سموم دارای اثرات حاد هستند و ممکن است به سرعت منجر به مرگ گردند. برخی نیز مانند سموم کلره‌ی آلی، مدت طولانی در محیط زیست باقی مانده و از طریق تجمع در زنجیره‌های غذایی، موجبات مسمومیت افراد را بوجود می‌آورند.

اطلاعات موجود در این زمینه ناقص و بسیار ناچیز است. اما با پیشرفت این اطلاعات، بیش‌تر به ضایعات وارده از سوی این مواد پی خواهیم برد.

نظر شما در مورد جایگزینی روش‌های کشاورزی ارگانیک با روش‌های متداول که در آن استفاده از سموم بسیار رایج است، چیست؟ آیا تغییر رویکرد در کشاورزی می‌تواند چاره‌ی کار باشد؟ آیا بسترها برای تغییر فراهم است؟ لطفاً در قسمت نظرات همین نوشته با ما به اشتراک بگذارید.

تنظیم: سرودار

منبع متن: ا. رخشانی. اصول سم‌شناسی کشاورزی (آفت‌کش‌ها). تهران: انتشارات فرهنگ جامع، ۱۳۸۱، ۳۲۱-۳۲۵ .
منبع تصویر: iehe.ir

درباره‌ی سرودار

کار اصلی ما در تیم سرودار افزایش آگاهی محیط زیستی و معرفی محصولات دوستدار محیط زیست است. ما اینکار را در جهت توسعه­ ی استفاده از محصولات سازگار با محیط زیست در تمامی جنبه­ های زندگی انجام می‌دهیم.

همچنین ببینید

سموم شیمیایی

آیا واقعاً سموم شیمیایی می‌خوریم؟

یکی از مشکلاتی که در حوزه‌ی کشاورزی به روش سنتی وجود دارد، مصرف بیش از …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *